Els Kavelaar

1935 - 2004

 
← vorige volgende →
Psychiater Els Kavelaar bewees dat fotografie kon worden gebruikt als hulpmiddel om diagnoses te stellen. Zij liet haar cliënten voor de camera poseren en stelde indringende persoonlijke vragen. Met een motordrive maakte ze talloze foto's voor psychiatrische evaluatie. Later gebruikte ze dit fotoarchief voor haar synthetische kunstwerken.

BEWOGEN - De fototherapeut Els Kavelaar

Rond het midden van de jaren 60 ontwikkelde Els Kavelaar het idee om fotografie te gebruiken voor het stellen van diagnoses. Ze was ervan overtuigd dat het democratische, objectieve karakter van foto’s kon worden getransformeerd in een even zo objectieve analyse van emotionele problemen en afwijkingen. De fotosessies vonden plaats op door de patiënt zelf gekozen locaties, een beproefde tactiek die ervoor zorgde dat het subject niet werd afgeleid door onbekende factoren en volledig op zijn of haar gemak was. Momenten van betekenisvolle houdingen, plotselinge bewegingen en vooral emotionele gezichtsuitdrukkingen werden door haar gemotoriseerde camera feilloos vastgelegd. Subjecten vertelden over ervaringen van grote vreugde of diepe pijn, emoties die Kavelaar trachtte te versterken door lange stiltes te laten vallen. Want juist dit soort momenten verschaften waardevolle visuele informatie. Door de subtiele stemmingswisselingen, te zien op opeenvolgende foto’s, ontdekte ze stoornissen die met andere methodes niet konden worden geconstateerd, variërend van theatrale en ontwijkende persoonlijkheidsstoornissen tot uiteenlopende sociale fobieën.

In de jaren 70 zette Kavelaar haar psychiatrisch fotoarchief in om kunstwerken te maken, een ambitie die ze al geruime tijd koesterde. Ze bedacht een strategie om het element tijd in haar werken te vangen door combinatie van foto’s tot samengestelde portretten, een procedé dat ze psychocohesie noemde. In de verschillende synthetische modificaties die ze toepaste kan zowel de invloed van Eadweard Muybridge als Étienne-Jules Marey worden gezien. Haar gecombineerde beelden weerspiegelen niet alleen het uiterlijk van de patiënt, maar leggen eigenlijk nog veel meer diens innerlijk bloot. En omdat ze de esthetische mogelijkheden van psychocohesie tot het uiterste doorvoerde wekt het geen verbazing dat haar intense veelluiken goed verkochten.

Maar het ging aan Kavelaar voorbij dat dit nieuwe gebruik van de foto’s op ethische bezwaren zou kunnen stuiten. De mensen waren gefotografeerd op kwetsbare momenten en hadden nooit toestemming gegeven om als kunstwerk aan de muur te eindigen. Na enkele tentoonstellingen, die een groeiende bekendheid tot gevolg hadden, werden er klachten tegen haar ingediend door ex-patiënten. Ze kreeg een vermaning van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie en haar licentie werd tijdelijk ingetrokken. Daar reageerde ze niet adequaat op want ze begon haar psychiatrische werkzaamheden ondergronds uit te voeren. Dat bleek slechts voor de korte termijn een oplossing. Een van haar patiënten pleegde zelfmoord en zij werd door de nabestaanden als verantwoordelijke aangewezen. Omdat ze haar praktijk illegaal had uitgevoerd werd ze tot een gevangenisstraf veroordeeld en werd haar fotoarchief door de politie in beslag genomen. Toen Kavelaar in 1981 vrijkwam heeft ze kortstondig als ‘personal coach’ gewerkt en trouwde ze met een van haar klanten. Ze is nooit meer als psychiater actief geweest en ambieerde ook geen kunst meer. Ze stierf in anonimiteit op haar 69ste in Woerden.

Voor haar archief bleek na haar overlijden niemand belangstelling te hebben. De politie verkocht het op een veiling waar ik de nieuwe eigenaar werd.



Els Kavelaar tijdens een van haar sessies

Verwante fotografen

Yvon de Korte

bekijk